Architectuur, Bouw & Ruimtelijke Ordening

In 2013 begint het team van vzw COF, een in Amay gevestigd leerwerkbedrijf, met een circulaire economieproject in de metaalsector: samen met haar lassers in opleiding oude zeecontainers ombouwen tot woonmodules, die in verschillende versies verkrijgbaar zijn: kleine, betaalbare, kwalitatief hoogstaande woningen waarop strenge milieunormen zijn toegepast, kantoren, bars of mobiele winkels…

De bedoeling is verder te gaan dan enkel hergebruik van metaal, symboolmateriaal van de streek rond Luik. De COFCubes willen een plaats veroveren in de duurzame en circulaire economie van de toekomst. De modules worden ontwikkeld in synergie met een netwerk van plaatselijke partners die over innovatieve en gespecialiseerde vakkennis beschikken. Samen tillen ze de COFCubes naar het hoogste niveau als het gaat om duurzaam en kwaliteitsvol bouwen. De activiteit, die in het kader van de opleiding en inschakeling van cursisten in de metaalsector werd uitgewerkt, gaat vandaag veel verder dan het strikte kader van het leerwerkbedrijf. Voor het ombouwen van de COFCubes konden immers 5 VTE’s vast aangeworven worden, onder wie enkele voormalige cursisten. Ook een 'spinoff' in de vorm van een coöperatie met sociaal oogmerk staat op stapel.

De Wedstrijd « Project Passief Duurzaam » ging van start in september 2013 en liep reeds over twee schooljaren. Ze bood de kans aan een veertigtal leerlingen bouw en studenten architectuur uit acht Brusselse scholen om hightech kennis en vaardigheden op te doen en de vereiste beroepshouding aan te leren.

De uitdaging voor de multidisciplinaire teams was het ontwerp van een duurzaam, modulair en transporteerbaar paviljoen, dat moest voldoen aan de energieprestatienormen die vanaf 2021 van kracht zullen zijn. Het winnende ontwerp werd vervolgens door de verschillende teams samen gebouwd. Het paviljoen, dat tevens dienst zal doen als leslokaal voor het Brussels Beroepsreferentiecentrum voor de Bouwsector, werd begin juni 2015 ingehuldigd.

Dankzij deze unieke leerervaring kregen de jongeren de laatste technische innovaties onder de knie in een levensechte beroepscontext. Ze werden daarbij omkaderd door een reeks bouwexperten en –professionals. Een nauwe samenwerking met acht bouwbedrijven verzekerde dat de aangeleerde competenties overeenstemden met de verwachtingen van de sector.

Frank Vermandel enseigne la théorie de l’architecture à la Faculté d’architecture, d’ingénierie architecturale, d’urbanisme (LOCI, site de Tournai) de l’UCL et le projet urbain à l’ENSAPL, où il encadre également un séminaire de recherche en cycle master et co-dirige un séminaire doctoral. Il est membre du Conseil scientifique de l’ENSAPL, membre du comité de publication recherche de la Faculté LOCI. Il est co-responsable de la revue de recherche Cahiers thématiques dont il a dirigé plusieurs numéros.

Ses travaux de recherche et ses publications portent sur la ville et l’architecture; ils sont principalement centrés sur l’analyse des formes et des figures de l’écrit en architecture.

La biodiversité en Wallonie : après Natura 2000, l’heure H

Avec l’intensification des pratiques agricoles et sylvicoles, l’urbanisation des campagnes constitue l’une des principales menaces pour la biodiversité dans notre pays, densément peuplé. Aujourd’hui encore, la conservation de la nature pâtit trop souvent des décisions prises en aménagement du territoire.

Pour remédier à cette situation, certains scientifiques dont le lauréat préconisent la création d’un réseau d’habitats interconnectés où l’homme et la nature pourraient coexister. Dépassant la portée du réseau européen Natura 2000, la Wallonie pourrait ainsi créer un véritable réseau écologique planifié à l’échelle de tout son territoire. Elle assurerait ainsi une réelle prise en compte de la biodiversité dans toutes ses politiques de gestion de l’espace. Gage de sérénité : ce « réseau écologique wallon pourrait s’ériger en collaboration avec les communes et… sur la base d’une véritable concertation avec propriétaires concernés. L’heure d’un véritable développement territorial durable en Wallonie ?

Het gebouw met 7 niveaus is opgevat als een goed geïsoleerd karkas in massief en bruut beton, waarbij de massa zorgt voor thermische inertie en comfort voor bewoners, werknemers en bezoekers. Losse meubelobjecten fungeren als wanden om de moduleerbare ruimtes te scheiden en maken dat de ruimtes makkelijk kunnen worden heringedeeld mocht dat later nodig zijn. De « brute », bijna ‘casco’-manier van bouwen laat het beton volledig tot zijn recht komen en zorgt ervoor dat er in de afwerkingsfase veel kon worden uitgespaard. Ook de samenwerking met het aanpalend gebouw om het terrein en de werf (werfkraan, aannemer...) te delen, zorgde voor mooie besparingen.

Tot voor kort bevond zich in het centrum van Antwerpen een treurig ogend gapend perceel. cuypers en Q architecten bouwden er voor privé- en professioneel gebruik een stedelijke benedenbouw  met – van onder naar boven – een patio en een praktijk verspreid over 2 lagen, een slaapverdieping die als buffer dient tussen praktijk en woning, een duplex leef- en eetruimte met overdekt terras en zithoek, en een volwaardige daktuin met zicht over de Antwerpse skyline. Boven het westelijk georiënteerde terras werd, aansluitend op de daktuin, een tuinkamer gebouwd. Door op deze manier met het aspect ruimte te spelen en verschillende functies opeen te stapelen, maakten cuypers en Q het mogelijk om op een kleine oppervlakte comfortabel te leven, de natuur haar plaats in de stad weer te geven en een minimale ecologische voetafdruk na te laten.

Het bouwproject is opgevat als een goed geïsoleerd karkas in massief en bruut beton, waarbij de massa zorgt voor thermische inertie en genivelleerd comfort voor bewoners, werknemers en bezoeker.  Losse meubelobjecten fungeren als wanden om de moduleerbare ruimtes te scheiden en maken dat de ruimtes makkelijk kunnen heringedeeld worden mocht dat later nodig zijn.

In alle fasen van het bouwproces – voor, tijdens en na – werd bewust voor een duurzame aanpak gekozen, zowel op energetisch vlak als op het vlak van de ecologische voetafdruk, levensstijl en werkcultuur. Het bureau werkt o.a. met gedeelde werfauto’s en eigenaars en werknemers maken zo veel mogelijk gebruik van de fiets en het openbaar vervoer. Ook werd bewust gekozen voor vraaggestuurde balansventilatie met warmteterugwinning (systeem D+) en voor micro-warmtekrachtterugkoppeling met condensor. De bouwwerken worden uitgevoerd door lokale aannemers die gebruik maken van materialen uit eigen streek.

Ook is zowel aandacht besteed aan de nodige autonomie van de Gestapelde Stad an sich als aan de link met de buurt. Zo zijn de gevels zodanig ontworpen dat er een maximale transparantie voor de stad is en de bewoners en werknemers van het gebouw kunnen genieten van maximale passieve winsten in temperatuur en daglicht. De ‘brute’, bijna ‘casco’-manier van bouwen laat het beton volledig tot zijn recht komen en zorgt ervoor dat er in de afwerkingsfase veel kon worden uitgespaard. Ook de samenwerking met het aanpalend gebouw om het terrein en de werf (werfkraan, aannemer…) te delen, zorgde voor mooie besparingen.

De inplanting van het gebouw op een helling zorgde ervoor dat Matthieu Delatte bioklimaatprincipes kon integreren. Centraal in de woning en in de visie van de architect is het terugkeren naar de warmte van vroeger, via het gebruik van een CO2-neutrale massieve kachel. Een werf van 6 maanden, natuurlijke en warme materialen en afwerkingen die zelf geleidelijk kunnen worden uitgevoerd, zorgden ervoor dat de familie snel in het huis kon wonen en kon besparen.

De eengezinswoning  werd gebouwd op een uitermate smal bouwperceel met een groot niveauverschil, waardoor er keermuren moesten worden gebouwd om de grond tegen te houden.  Precies deze inplanting zorgde er evenwel voor dat Matthieu Delatte een woning kon realiseren door bioklimaatprincipes te integreren. Zo werd de naar het zuiden georiënteerde  straatgevel ruim geopend om zoveel mogelijk zon binnen te laten. De achtergevel werd half ingegraven, waardoor de warmteverliezen aan de noordkant beperkt blijven en de warmte door inertie opgeslagen kan worden in een muur die is geïsoleerd met hennepkalk. De ventilatie  gebeurt op natuurlijke wijze. Om in de winter de warmte van de zon binnen te laten, werd voor beglazing met een hoge zonnefactor (g=0,64) gekozen. In de zomer zorgt de weelderige begroeiing langs de zuidkant voor de nodige beschutting . Een CO2-neutrale massieve kachel voorziet in de verwarmingsbehoeften (geschat op 41 kWh/m²per jaar).De haard is centraal in de woning  ingeplant en staat ook centraal in de basisvisie die de architect op wonen heeft. Hij is er namelijk van overtuigd dat de mens het nodig heeft om zich aan de haard te kunnen verwarmen. De enige ‘technologische ingreep’ die de architect trof, is een dakbedekking met thermische zonnecollectoren en een zonneboiler die 70% van de energiebehoeften voor sanitair warm water kan dekken. Verder werd op het dak een tank van 5.200 liter voorzien, om regenwater in op te vangen.

Uit ecologische en comfortoverwegingen werd het houtskeletgebouw geïsoleerd met natuurlijke materialen: strobalen in de bovengrondse buitenmuren met een totale dikte van 36 cm en kalk-hennepbeton in de ingegraven muren. Matthieu Delatte koos deze materialen omdat ze niet alleen volledig biologisch afbreekbaar en goedkoop zijn, maar ook een grote thermische inertie hebben: ze slaan de warmte op en geven die langzaam weer af. Bovendien regelen ze op natuurlijke wijze de vochtigheidsgraad in de woning.  De hoge volumemassa van het stro noopte de architect er evenwel toe een alternatief te vinden voor de opbouw van de scheidingsmuren boven de grote vensteropeningen. Die werden uitgevoerd met een houten geraamte waarin houtwol als isolator geblazen werd. De buitenpleisterlagen zijn op basis van gipskalk, en de binnenpleisterlagen op basis van klei en kalk. Alle bouwmaterialen werden gekozen omwille van hun economische, technische en ecologische eigenschappen, hun lokale herkomst, en hun vermogen om een  gezond binnenklimaat te garanderen.  Het welzijn voor de bewoners was voor de architect prioritair en dat zonder dat dit per se met grote luxe gepaard hoefde te gaan. De woning is in de bouwfase dan ook op alle vlakken bewust bescheiden gehouden. Naarmate de tijd vordert en de portemonnee van de bewoners het toelaat, kan de woning geleidelijk aan worden verbeterd en aangepast worden aan de behoeften van de bewoners